QUAN HỌ, NGƯỜI ƠI...

Nguyễn Hữu Quý

Tôi sinh ra và lớn lên ở Quảng Bình, xứ sở của gió lào cát trắng nhưng từ lâu đã đắm đuối quan họ. Thời chiến tranh chống Mỹ, bộ đội vào Nam đánh giặc (gọi là đi B) không thể không hành quân qua tỉnh tôi. Lúc ấy, tôi còn đang tuổi học trò, áo vá chân đất đến trường dưới tầm bom đạn Mỹ. Xã Cự Nẫm thuộc huyện Bố Trạch quê tôi là một trong những nơi dừng chân của bộ đội ta trước khi vào chiến trường. Trong thời gian học cấp 3 ở đây tôi có quen một chú bộ đội tên là Cầu quê ở Hà Bắc. Chúng tôi quen nhau chỉ được mấy ngày thôi nhưng khoảng thời gian ngắn ngủi ấy cũng đủ để cho tôi chép mấy bài thơ của Phạm Tiến Duật vào sổ tay của chú và chú ấy dạy tôi vài bài quan họ như Cây trúc xinh, Người ở đừng về...Trong hồi ức của tôi vẫn còn hình bóng chú: một thanh niên mảnh mai trắng trẻo, nói chuyện nhỏ nhẹ và hát dân ca quan họ thật hay. Khởi nguồn tình yêu quan họ của tôi từ đó chăng? Và, theo thời gian, cái tình yêu trong trẻo ấy cứ lớn dần lên cùng những bâng khuâng xao xác khi được xem Đến hẹn lại lên; một bộ phim xúc động về miền quê quan họ, được nghe các liền anh liền chi ca đôi câu lề lối rất mực huê tình. Cách đây chục năm, sau khi nghe quan họ giữa thành phố Hồ Chí Minh tôi đã viết: Cứ như đã hẹn trúc xinh / Ao xưa đình cũ với mình chiều nay / Xin người lựa ngọn gió bay / Buộc vào vạt áo mặn cay với người / Lời thương chẳng sợ nhạt vơi / Nay mai chân bể góc trời có nhau / Còn duyên làm rể sông Cầu / Hết duyên Quán Dốc đón dâu với làng / Trăm năm cón nhớ người ngoan / Quai thao nón thúng có sang bến chờ? / Mạn thuyền nước chảy lơ thơ / Sương giăng bóng nhện cuối bờ giêng hai...Tuy vậy cũng lần lữa mãi, hẹn hò mãi mới có được một chiều đông về với sông Cầu nước chảy lơ thơ để nghe, để thấy, để thấm phần nào thanh sắc quan họ gốc, quan họ mộc nơi xứ sở của những làn điệu dân ca da diết, níu náu đã trở thành di sản văn hóa nhân loại.

Chúng tôi chọn huyệnViệt Yên để đến với những làng quan họ. Bạn đồng hành với tôi trong chuyến điền dã thú vị này là nhà thơ Nguyễn Thanh Kim, Đoàn Văn Mật, nhà báo Đỗ Thành Nam và đặc biệt có phó phòng văn hóa thông tin huyện Đào Trọng Ca vốn là một người ca quan họ nổi tiếng. Tự nhiên, sôi nổi, Ca truyền dụ vào tôi cái chất đắm đuối mê say của dòng quan họ bằng những câu chuyện, câu hát về quê hương mình. Việt Yên có 130 đội văn nghệ / 151 làng trong đó có 80 đội quan họ. 5 làng quan họ của huyện vừa được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Mừng lắm, tự hào lắm chứ khi quan họ không chỉ là tài sản có giá trị riêng của vùng Kinh Bắc, của Việt Nam mà nó đã trở thành vốn quý của hành tinh xanh này. Bạn bè bốn biển năm châu đã biết đến, đã tìm về ngày càng đông hơn quê hương quan họ và sau khi nhận miếng giầu cánh phượng của người ngoan họ được thấm thía cái tình sâu lắng, vẻ đẹp thanh tao của mảnh đất này.

Người chơi quan họ, Đào Trong Ca nói với tôi thế. Chao ơi, một cuộc chơi tự nhiên, công phu đầy nghĩa tình nhân văn đằng đẵng kéo dài từ thế hệ này sang thế hệ khác, trọn những kiếp người níu náu dùng dằng với nó. Còn mãi với thời gian, còn mãi với không gian 5 canh quan họ vang - rền - nền - nẩy với 3 giọng lề lối, vặt và giã của những liền anh áo lương khăn xếp, những liền chị nón thúng quai thao. Người quan họ khi kết chạ rồi thì không lấy được nhau. Trời ạ, Yêu nhau không lấy được nhau / Mượn dao mượn kéo gọt đầu đi tu. Tôi từng phân vân tại sao người xưa đặt ra cái lề luật nghiệt ngã đến thế với các liền anh liền chị. Những tình yêu không đi tới hôn nhân. Bây giờ tôi đã hiểu ra chính nhờ cái lề luật nghiệt ngã đó mà những canh quan họ bao giờ cũng trong sáng, cũng da diết, cũng sâu sắc, cũng níu náu đến nao lòng. Cuộc chơi quan họ là cuộc chơi không có hồi kết, giã bạn rồi hẹn bạn trở về trong tiết giêng hai lất phất mưa bay để cùng soi vào mắt nhau, trao gửi cho nhau những thăm thẳm ân tình.

Về Thổ Hà, gặp gỡ anh Hai Hiệp, anh Hai Nam - một cặp ca quan họ nổi tiếng của Bắc Giang - chúng tôi mới hiểu rõ hơn thế nào là người chơi quan họ. Anh hai Nguyễn Phú Hiệp, nói không ngoa chút nào chính là kho quan họ của làng. Trong anh đang lưu giữ khoảng 400 bản quan họ cổ. Hay diễn đạt cho chính xác hơn thì hơn 400 bản quan họ ấy; những Cây gạo chon von, những Ông giăng, những Tuấn Khanh... đang ở trong máu thịt của anh. Nó chính là cuộc đời anh, tâm hồn anh; cuộc đời và tâm hồn đa cảm đa tình của một người quan họ. Cuộc sống vất vả truân chuyên không làm cho người chơi quan họ nản lòng. Anh Hai Hiệp làm nghề cắt tóc, anh Hai Nam sản xuất bánh đa, những thảo dân ấy cũng là những nghệ sĩ tài hoa của làng quan họ. Anh Hiệp đã từng học quan họ với cụ Son, cụ Thà, cụ Xôi từ thời trai trẻ. Anh kể rằng, các cụ phần lớn không biết chữ, thầy dạy cho trò theo lối truyền khẩu, có trường hợp phải 10 năm sau mới hoàn thiện bài hát. Có câu chuyện thế này không thể không kể ra với bạn đọc. Năm 1994, cụ Son thầy dạy của anh Hai Hiệp bị ốm thập tự nhất sinh. Năm ấy cũng là năm cặp liền anh Hai Hiệp - Hai Nam đi thi hát đối đáp do tỉnh Hà Bắc (cũ) mở và đã dành giải nhất với bài Ông giăng. Bài hát này là của độc, vào thời điểm ấy không mấy người biết do sư huynh Vũ Tự Lẫm, người đóng vai Hai Chi trong phim Đến hẹn lại lên mới dạy cho hai người tối qua. Dành được giải cao nhất cuộc thi 2 anh về báo công và hát cho cụ Son nghe. Mấy vạn năm nay tính hãy còn / Cớ sao khi khuyết lại khi tròn / Ba mươi, mồng một đi đâu vắng / Hay có tình riêng với nước non. Sau khi nghe trò hát, cụ Son bỗng ngồi phắt dậy rồi nói: hát thế mới đúng, mới phải, ngày xưa ta vẫn hát như vậy. Rất kỳ lạ là sau khi nghe trò hát, thầy dần dần lui bệnh rồi khỏi và còn sống thêm 9 năm nữa.

Hát quan họ, không nghi ngờ gì nữa chính là nhu cầu tự thân của người xứ này. Những giai điệu trữ tình được cất lên trong hội làng, trong cuộc sống thường ngày. Gặt hái đáng kể nhất của  tôi trong chuyến đi này là được ngồi giữa đình làng hay trong nhà các liền anh, liền chị nhiều thế hệ để thưởng ngoạn quan họ ngoài sân khấu, không có nhạc đệm, không có hóa trang. Một thứ quan họ mộc được cất lên tự nhiên và gần gũi vô cùng. Đã lắng đọng vào tôi không chỉ là những giai điệu, lời ca hay và đẹp mà còn có hơi thở nồng nàn, những nét duyên đằm thắm của người quan họ. Ở đình Thổ Hà chưa hết ngất ngây khi nghe anh Hai Hiệp, Hai Nam ca thì khi về Nội Ninh, một trong những làng được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể thế giới, cảm xúc của chúng tôi được nhân thêm bội phần khi nghe cụ Đoàn Thị Cỏn, một nghệ nhân quan họ năm nay đã 90 tuổi và con dâu cụ, chị Đoàn Thị Bùi, đội trưởng đội quan họ của làng kể chuyện và cho thưởng thức những Đào nguyên, Ba Vì, Giăng bao nhiêu tuổi giăng già, Người ở đừng về...dậy tiếng thơm bao đời. Hai thế hệ quan họ, cách nhau hàng sáu chục tuổi, ngồi kề bên nhau hát đắm say những khúc tâm tình. Cụ Cỏn kể rằng, mười hai, mười ba tuổi tôi đã đi học ca quan họ, đến tuổi gần đất xa giời rồi vẫn còn mê hát và truyền dạy cho con cháu. Còn liền chị Đoàn Thị Bùi thì bộc bạch, trước đây tôi thích hát nhạc đỏ nhạc xanh nhưng sau khi được u truyền dạy cho thì tôi mê cái vang rền nền nẩy của quan họ lắm. Chị có may mắn là được mẹ đẻ và mẹ chồng truyền dạy quan họ cho, nên bây giờ là một trong những liền chị nổi tiếng của Bắc Giang. Mê đắm quan họ nên nhiều người như Bùi đã bỏ ra gần 500 nghìn tiền túi để sắm sanh áo quần, nón thúng quai thao. Không thể không nhắc tới đội quan họ của làng Nội Ninh đã có 39 người, từ các cháu học trung học cơ sở đến người trên 50 tuổi. Cũng vì để giữ gìn vốn quý quê hương, giám đốc Công ty Bagico Nguyễn Thị Thành Thực đã thành lập câu lạc bộ hát dân ca tập hợp trên 60 cháu. Công ty đã bỏ tiền ra thuê người về dạy ca quan họ cho các cháu. Chúng tôi đã chứng kiến buổi học hát quan họ của các cháu thiếu nhi tại câu lạc bộ hát dân ca của Công ty do cô Hiền, cô Thu dạy. Những bài quan họ, lời cổ và mới được cất lên từ những cháu thiếu nhi nghe đáng yêu quá và tôi tin những lớp liền anh, liền chị mới đang được hình thành. Trên quê hương Bắc Giang, sẽ  xuất hiện nhiều người chơi quan họ nổi tiếng. Quan họ chẳng bao giờ mai một, phai nhạt hay mất đi, ngược lại sẽ càng sáng tỏa hơn, càng vang rền nền nẩy hơn trong lòng bạn bè gần xa.  Bởi quan họ là tình người, là ân nghĩa, là nhân văn mang vẻ đẹp tâm hồn sâu sắc của xứ sở này.