Thơ cuộc lo toan đổi mới

THƠ CUỘC LO TOAN ĐỔI MỚI

Nguyễn Hữu Quý

Thơ tồn tại như sự minh chứng cho sức sống của ngôn ngữ dân tộc. Một đất nước yêu thơ ca chứng tỏ quốc gia ấy có tâm hồn lành mạnh sâu sắc và tinh tế. Chưa có dân tộc nào chối bỏ hay hạ thấp các nhà thơ chân chính những người biết tôn vinh và chia sẻ với Tổ quốc mình bằng thi ca. Cũng không ai đánh giá ghi nhận xếp hạng nhà thơ chính xác công bằng và sòng phẳng như đông đảo quần chúng nhân dân. Họ đọc thơ bằng trái tim và sự chiêm nghiệm từng trải cuộc sống bằng những linh cảm bản năng bằng lòng yêu không gì có thể thay thế được với tiếng nói mẹ đẻ.

Với các thi sỹ chúng ta tôi nghĩ làm thơ trước hết là để đi vào thẳm sâu hay bay cao trong cõi ngôn ngữ Việt. Sau đó mới là giao lưu hội nhập với bè bạn bốn phương. Khó đạt tới sự thấu tỏ tuyệt đối về cảm xúc và ý tứ về những lung linh của con chữ về tiết tấu nhịp điệu mang dấu ấn văn hóa lịch sử phong tục thói quen bản địa khi đọc thơ không nguyên văn ngôn ngữ nguồn cội của thi sĩ. Thơ không chỉ có nghĩa mà chủ yếu phải là tình là hồn những khái niệm ai cũng biết nhưng lý giải một cách thấu triệt và sâu sắc là vô cùng khó. Trong thơ có hơi thở hồn vía của dân tộc mình đồng bào mình. Nó chính là cái thấm sâu nhất lâu nhất và đương nhiên chí phối nhiều hơn cả trong hành trình sáng tạo của người cầm bút . Các nhà thơ đích thực ít ai không khởi đầu và đề cao chất truyền thống trong sáng tác thi ca.

Bập vào những trào lưu trường phái ngoại lai một cách vội vã thiếu chọn lọc dường như làm cho người ta dễ quên điều đó. Hệ quả của sự tiếp nhận đó không mấy tích cực lắm và sự thành công của nó cho đến hôm nay theo nhìn nhận của tôi là rất ít ỏi. Quá chuộng hình thức trong khi nội dung không mang được những phát hiện mới về cuộc sống lạ xa với thế thái nhân tình lợt lạt cảm xúc và cuối cùng là sự trắng tay của người cầm bút. Mấy trường hợp khởi đầu ầm ĩ ồn ào được một đôi bác chú tung hê ca tụng nay đã lặn hun hút. Đâu là mới mẻ đâu là cách mạng đâu là thành công? Sự lăng xê tiếp thị không thay thế được tác phẩm. Khái niệm đổi mới thơ có lẽ đã bị hiểu nhầm khi người ta chủ trương viết thế nào chứ không phải viết cái gì. Thực ra viết cái gì cũng quan trọng như viết thế nào. Tư tưởng nội dung và hình thức nghệ thuật đều phải đạt 100% nếu tác phẩm ấy muốn đạt đến độ hay. Cả hai quyện chặt lấy nhau tuy hai mà một như giọt lệ bi lãng mang trong nó nỗi đau và khát vọng của con người. Chính vì thế mà nó có vị mặn. Thơ của thời đổi mới ít vị mặn dù nó có vẻ lúng la lúng liếng hơn. Điệu đàng quá điệu đàng không chịu nổi chẳng mang lại sức sống mới cho thơ những tuyên ngôn cao giọng hùng hồn cãi vã lại thành quả sáng tạo cụ thể èo uột của họ.  Hãy nhìn lại đi. Chưa có những tên tuổi đích thực làm cho chúng ta phải tâm phục khẩu phục.Tác giả bài này không dám chê bai ai cả chỉ viết đúng những gì mình cảm nhận được trong lòng yêu thi ca rất mực cùng khát vọng nền thơ Việt vươn xa bay cao.

Sự thật là thơ vẫn chùng chình trong cuộc tìm đường đổi mới bởi những gì mà “phái” tiên phong cách tân mang đến quả là yếu ớt mỏng manh và chưa tạo được “trường” hấp dẫn cuốn hút như nhiều người làm thơ đọc thơ mong mỏi. Phần lớn người ta cảm thấy thơ khó hiểu hơn tắc tị hơn ảm đảm hơn u ám hơn rối rắm hơn. Xác thơ nhiều hơn hồn thơ. Những “hộp” thơ ngổn ngang rối bời chữ. Sự cằn cỗi thi ca không tưới tắm cho xanh rợp cây đời.

Thơ đang thiếu hậu thuẫn từ phía người đọc bởi nhiều nguyên nhân nhưng theo tôi do hai điều cốt yếu là: ít thơ hay và tính nhập thế của thơ vô cùng thấp.

Với tôi:

Thơ hay như lửa nó mang sứ mệnh cháy trong lòng.

Thơ hay như nước nó có phận sự chảy từ ít đến nhiều.

Thơ hay như hạt nó có trách nhiệm ấp ủ và nảy nở.

Thơ hay như mắt nó biết mở ra những tâm hồn.

Thơ hay như mùa nó biết tôn trọng những luân khúc để còn lưu giữ bản sắc của quá khứ. 

Thơ hay như người tình thấu tỏ nhau từng chân tơ kẻ tóc cho nhau cả dịu êm và rên xiết mưa bụi và cuồng phong.

Thơ hay như thơ biết chiếm lĩnh phần hồn của thiên hạ bằng sự cao cả của tâm hồn và minh triết của trí tuệ.

Thơ hay không gì khác là sự gặp gỡ thiên định của thăng hoa cảm xúc với lóe sáng của trí tuệ.

Thơ hay là thơ có sức sống lâu dài. Thơ hay là thơ neo bám được vào trái tim và khối óc con người. Không phải thơ dễ thuộc dễ hiểu đâu. Thơ Nguyễn Trãi vẫn còn mê hoặc ta trong những bí ẩn huyền diệu của thi ca chưa thể giải mã hết: Tự bén hơi xuân tốt lại thêm./Đầy buồng lạ mùi thâu đêm./Tình thư một bức phong còn kín/Gió nơi đâu gượng mở xem (Cây chuối). Ẩn dụ hay là siêu ẩn dụ đây? Thơ ở đẳng cấp cao không lộ ra không nói hết mọi điều. Nếu nói về miêu tả thì chắc không nhiều người  tả cây chuối đẹp và lạ như thế. Bàn tới sự đa nghĩa thì chắc Cây chuối không thua kém thi phẩm nào. Trong tôi hiện lên một Ức Trai đa cảm đa tình lắm. Tự bén hơi xuân tốt lại thêm. Mối liên hệ giữa Mùa (xuân) – Cây (chuối) là mối liên hệ của tình yêu; đối chiếu vào con người ta thấy mạch yêu ấy không ngừng tuôn chảy. Cây bén hơi xuân người bén hơi người cả hai đều tươi tốt thêm. Đầy buồng lạ mùi thâu đêm. Tình yêu đã đến độ kết trái tỏa hương nhưng hình như vẫn còn có điều gì đó nữa nên mới Tình thư một bức phong còn kín. Những nỗi niềm những ẩn khúc những mong ước chưa giải bày thổ lộ? Những xao xác tơ non còn rưng rưng giấu kín trong lòng?  Gió nơi đâu gượng mở xem. Theo tôi đây là một mời gọi khám phá rất tinh tế và cũng rất hiện đại có từ thế kỷ 15. Truyện Kiều của Nguyễn Du có thể dễ thuộc nhưng không phải là dễ hiểu và hình như rất ít ai nói đó không phải là tuyệt tác. Thơ Hồ Xuân Hương cũng thế bình giảng thấu đáo là vô cùng khó. Ngay ca dao cũng vậy không phải câu nào cũng nôm na đơn lược. Xin được nghiêng mình bái phục: Ước gì sông hẹp tày gang/ Bắc cầu dải yếm mời chàng sang chơi. Chiếc cầu dải yếm không hiện đại à? Hay: Hỡi cô tát nước bên đàng/ Sao cô múc ánh trăng vàng đổ đi. Ánh trăng cô gái thôn nữ “múc” đổ đi ấy lấp lánh muôn đời đấy chứ.

Hồn vía Việt giọng điệu Việt…đậm đà trong Nguyễn Trãi Nguyễn Du Hồ Xuân Hương… và sau này đến những Huy Cận Chế Lan Viên Xuân Diệu Hàn Mặc Tử…cũng thế. Thơ mới 1930 – 1945 không ít bâng khuâng Đường thi và lục bát dân ca. Thơ muôn năm là dòng chảy liên tục không bị đứt gảy cũng như tinh thần và tâm hồn sâu kín của dân tộc được truyền lưu từ thế hệ này qua thế hệ khác. Nên hiểu thơ trước hết là thân phận con người chứ không phải là nghề nghiệp mưu sinh. Thơ là hồn là linh là phần âm của con người trần thế. Thơ là dân tộc là xứ sở trước khi là nhân loại là thế giới. Tôi thường tâm niệm thế.

Mạo muội nghĩ rằng đúc kết của cổ nhân (Hiệu Nhiên – Trung Quốc) vẫn nguyên giá trị tham khảo với người làm thơ: Thơ có 6 chỗ cần đạt đến (Thi hữu lục chí). Đó là: Hiểm nhưng không hóc tắc; Kỳ nhưng không quái; Đẹp mà tự nhiên; Lao tâm khổ tứ nhưng không để lại dấu vết ; Lời gần mà ý xa; Phóng khoáng nhưng không vu vơ.

Không thể tùy tiện ghép các ngôn từ lại là thành thơ. Thơ mang trong nó những câu chuyện của cuộc đời buồn vui thế sự tư tưởng tình cảm. Thơ khác văn xuôi và càng khác câu nói bình thường bởi nó có thi tứ có thi ảnh tiết tấu nhịp điệu…nói tóm lại nó phải có lề luật quy tắc thơ. Câu dài câu ngắn. Có vần không vần. Êm xuôi trúc trắc. Nhanh chậm. Đậm nhạt. Nặng nhẹ. Duy tình duy lý. Cũ mới. Trước hết cũng đều phải tạo ra được ấn tượng thẩm mỹ. Phải tuân thủ quy luật thơ đó là quy luật của cảm xúc như Xuân Diệu từng nói.

Lo toan cho thơ mới mẻ thời nào cũng có. Làm thơ là sáng tạo là công việc của kẻ không lặp lại mình không bắt chước người. Người làm thơ ít người dửng dưng với đổi mới cách tân. Nhưng đổi mới thế nào cách tân ra sao mới là điều đáng nói. Mở miệng rên la hay gào thét cũng có thể là thơ nhưng cũng có thể không là gì cả. Chàng kỵ mã thi ca có thể tạo ra được những đường phi ngoạn mục nhưng cũng có thể ngã ngựa từ bước vó đầu tiên vì không biết cầm cương. Không phải những clip ngôn ngữ tình tang được tung lên mạng mới được gọi là thơ đổi mới. Đưa chất tục tính dục vào thơ cũng không gì mới cả. Điều đáng nói là cái tục cái dục đó được thể hiện như thế nào thôi. Cũng đừng mong chửi bới vung vít hay ném những “vật kín” những “vật thải” ấy vào thơ để trở thành tân kỳ hiện đại. Thơ nằm ngoài sự hời hợt và thực dụng cũng không phải là trang sức của con người.

Thơ xứng đáng được tôn vinh là linh hồn cuộc sống. Đổi mới thơ là làm cho thơ cần thiết với cuộc sống hơn. Nó nhập vào nhịp sống đời thường tự nhiên và thân thiết. Phát hiện những bí ẩn của cuộc sống và diễn đạt nó bằng cảm xúc tràn trề bằng sự thấu hiểu xa rộng bằng những cấu tứ độc đáo bằng những sáng tạo ngôn ngữ đó là đổi mới. Hành trình đổi mới cũng là hành trình bám riết dân tộc bám rễ cuộc sống nhận ra trong sự xung đột xã hội những giá trị nhân văn tươi mới. Là hướng tới sự giản dị giản dị giản dị để truyền cảm được xúc động xúc động xúc động cao nhất. Điều ấy thực ra bao thế hệ nhà thơ trong nước ngoài nước đã làm mà R.Tagore (Ấn Độ) là một dẫn chứng vô cùng thuyết phục: Thơ tôi đã rũ sạch mọi điểm trang lòe loẹt không còn kiểu cách huyênh hoang. Vật trang sức sẽ làm hại tình thân giữa đôi ta sẽ ngăn cách Người với tôi và khi va chạm thành tiếng xủng xẻng sẽ át cả tiếng người thì thầm…hay: cuộc tập dượt phức tạp nhất chính là cuộc tập dượt đưa tới vẻ giản đơn tột cùng của một hòa âm.

Có lẽ nhờ thế mà thơ R. Tagore sống mãi mới mãi không chỉ với nhân dân Ấn Độ mà với cả nhân loại chúng ta.

                               Đồng Xa giữa xuân Tân Mão 2011

alt